Wraz ze zmianami w szkolnictwie, które dotyczą również doradztwa zawodowego, pojawiło się wiele niewiadomych. Padają pytania, jak nowe doradztwo ma wyglądać, kto ma się nim zajmować i w jaki sposób je przeprowadzić. Tym artykułem rozpoczynamy cykl tekstów na temat doradztwa zawodowego.

 

Doradztwo po reformie

Reforma szkolnictwa nieść będzie ze sobą przez następne lata wiele zmian. Likwidacja gimnazjów, ośmioletnie szkoły podstawowe, czteroletnie licea, pięcioletnie technika, szkoły branżowe I i II stopnia, szkoły policealne, jak również nowe podstawy programowe, ramowe plany nauczania – to tylko te najbardziej oczywiste.

Nowe ramowe plany nauczania obowiązują już w tym roku szkolnym:

  • od roku szkolnego 2017/2018 w klasach I, IV i VII szkoły podstawowej, branżowej szkole I stopnia, szkole policealnej i szkole specjalnej przysposabiającej do pracy;
  • od 1 września 2019 r. w czteroletnim liceum ogólnokształcącym i w pięcioletnim technikum;
  • od 1 września 2020 r. w branżowej szkole II stopnia.

Te zmiany dotyczą również doradztwa zawodowego w szkołach. W klasach VII i VIII szkoły podstawowej przewidziane są godziny na realizację zajęć edukacyjnych z zakresu doradztwa zawodowego w wymiarze minimum 10 godzin w każdej klasie w danym roku szkolnym, zaś w liceum ogólnokształcącym, technikum, branżowej szkole I stopnia przewidziane jest minimum 10 godzin w całym cyklu kształcenia na klasę. Ewentualne pogłębienie czy rozszerzenie treści z zakresu doradztwa zawodowego można realizować na godzinie wychowawczej, lekcjach przedmiotowych oraz zajęciach dodatkowych. Warunkiem jest jednak kompatybilność treści z zakresu doradztwa z podstawą programową danego przedmiotu.

Od 1 września 2017 r. obowiązuje rozp. MEN z dnia 1 sierpnia 2017 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (Dz. U. z 2017 r.; poz. 1575), które w §21 określa kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela doradcy zawodowego w szkołach i placówkach określonych rozporządzeniem.

§ 21. 1. Kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela doradcy zawodowego w szkołach i placówkach, o których mowa w § 3 ust. 1, § 4 ust. 1 i § 10, posiada osoba, która ukończyła:

1) studia drugiego stopnia lub jednolite studia magisterskie, w zakresie doradztwa zawodowego, oraz posiada przygotowanie pedagogiczne lub

2) studia drugiego stopnia lub jednolite studia magisterskie, na dowolnym kierunku (specjalności), i studia podyplomowe w zakresie doradztwa zawodowego oraz posiada przygotowanie pedagogiczne.

2. Kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela doradcy zawodowego w szkołach, o których mowa w § 4 ust. 1, posiada również osoba, która ukończyła:

1) studia pierwszego stopnia w zakresie doradztwa zawodowego oraz posiada przygotowanie pedagogiczne lub

2) studia pierwszego stopnia na dowolnym kierunku (specjalności) i studia podyplomowe w zakresie doradztwa zawodowego oraz posiada przygotowanie pedagogiczne.

3. Kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela doradcy zawodowego w szkołach i placówkach, o których mowa w § 15–17, posiada osoba, która ma kwalifikacje określone w ust. 1 lub 2, a ponadto ukończyła studia wyższe, studia podyplomowe, zakład kształcenia nauczycieli lub kurs kwalifikacyjny, w zakresie pedagogiki specjalnej odpowiedniej do niepełnosprawności uczniów lub rodzaju placówki.

Program dla doradztwa

W bieżącym roku szkolnym zajęcia z obszaru doradztwa zawodowego powinny być realizowane na podstawie programu nauczania. Opracowuje go nauczyciel prowadzący te zajęcia, a do użytku dopuszcza dyrektor szkoły po zasięgnięciu opinii rady pedagogicznej.

Według ustawy Prawo oświatowe z dnia 14 grudnia 2016 r. program musi zawierać informacje na temat zawodów, kwalifikacji i stanowisk pracy oraz możliwości uzyskania kwalifikacji zgodnych z potrzebami rynku pracy, a także predyspozycjami zawodowymi. Natomiast treści programowe z zakresu doradztwa zawodowego realizowanego w następnych latach zostaną opisane w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej.

   

Z doradzania na proces

Celem doradztwa edukacyjno-zawodowego nie jest jednorazowa pomoc w podjęciu decyzji o wyborze szkoły czy zawodu. To proces, który ma na celu uczenie podejmowania słusznych decyzji w obszarze edukacyjno-zawodowym.

Aby skutecznie zaplanować swoją ścieżkę edukacyjno-zawodową i uniknąć tym samym błędnych decyzji, należy poznać siebie, zrozumieć, kim się jest. Umiejętność rozpoznawania swoich kompetencji, umiejętności, zainteresowań, talentów oraz mocnych stron jest bardzo ważna przy wyborze przyszłej formy i kierunku edukacji oraz satysfakcjonującej pracy. Cytując R. Bolles'a, 

“Większość poszukujących, którym nie udało się znaleźć wymarzonej pracy, poniosła klęskę, nie dlatego, że za mało wiedzieli o rynku pracy, ale dlatego, że za mało wiedzieli o sobie”.

Według teorii rozwoju zawodowego Donalda Supera czas od narodzin do 13-15 roku życia to tzw. okres WZROSTU u dziecka. Jest to okres charakteryzujący się rozwojem uzdolnień, postaw, zainteresowań i potrzeb. Kształtuje się wówczas obraz samego siebie. W okresie wzrostu dzieci zyskują także orientację w świecie pracy, po to by przygotować się do etapu określania swoich preferencji zawodowych, który rozpoczyna się po 15. roku życia. Przed nami doradcami piękne i zarazem niełatwe zadanie, aby pomóc młodym ludziom w odkrywaniu siebie, nie narzucając im przy tym swojej wizji w postaci rad, wartości i przekonań o życiu i „słusznych” drogach wyboru. Aby to ułatwić w kolejnych artykułach zaproponujemy Państwu scenariusze zajęć i różnorodne formy pracy, które można wykorzystać w pracy z uczniami.

  

Warto to robić! Zacznę od siebie!

Jako doradcy zawodowi czy nauczyciele zajmujący się obszarem doradczym mamy szansę na odkrywanie świata drugiego człowieka. Poznając go, poznajemy też siebie i rozwijamy swoją wrażliwość. Uczymy się odpowiedniej komunikacji, poznajemy własne preferencje, zasoby i to jacy jesteśmy – często nie jest to łatwe.

W stawaniu się profesjonalnym doradcą edukacyjno-zawodowym, kluczową rolę pełni praktyka. Nie wystarczą jednak studia z doradztwa, kursy i udział w innych formach doskonalenia zawodowego, ani gromadzenie kwestionariuszy, testów i scenariuszy ćwiczeń, jeśli nie zrozumiemy siebie. Warto chwilę przystanąć i zastanowić się:

  • Co w mojej obecnej pracy najbardziej lubię?
  • Co mi sprawia najwięcej przyjemności?
  • Co jest wyjątkowe w tym, co robię?
  • Co jest moim głównym zasobem w pracy?
  • Czy jest coś co chciałbym zmienić?

Podstawą jest również rozumienie samego procesu pomocy oraz umiejętność podążania „za” uczniem i stwarzania mu takich warunków, aby potrafił odnaleźć odpowiedzi na pytania o kluczowe kwestie życiowe. Niewątpliwie przydaje się tu stosowanie narzędzi coachingowych i to zarówno w procesach grupowych, jak i indywidualnych. Wzbogacą one obszary rozumienia uczniów, ale i siebie.

Ken Robinson tak mówi o swoich doświadczeniach z konsultowaniem planowanej ścieżki kariery: 

„Doradca do spraw zawodu nie pomógł mi, bo tak naprawdę na mnie nie patrzył. Patrzył na ogólną listę zawodów i starał się mnie do niej dopasować.”

Współczesne doradztwo edukacyjno-zawodowe w przeciwieństwie do tradycyjnego doradztwa (w którym celem jest między innymi projektowanie linearnych ścieżek kariery) zbliża się w swoich założeniach i metodach właśnie do coachingu, szczególnie coachingu kariery i life coachingu.

Zajęcia, które Państwo prowadzicie lub będziecie prowadzić, mają szczególne znaczenie w dzisiejszych czasach. Przed młodymi ludźmi wiele wyzwań edukacyjnych i zawodowych, w których naprawdę potrzebują dużego wsparcia. W dobie stałej zmienności otoczenia, globalizacji, rozwoju technologii i konsumpcji, a także bogatej oferty edukacyjnej i zawodowej, człowiek nierzadko zaczyna się gubić. Wybór zawodu staje się procesem, sekwencją decyzji podejmowanych na przestrzeni wielu lat życia, a nie jednorazowym wyborem. Dlatego młodzież w tym nielinearnym i zmiennym świecie potrzebuje jakichś drogowskazów i wsparcia, aby nauczyć się świadomie planować swoją ścieżkę edukacyjno-zawodową. Powinna nauczyć się uwzględniać przy tym własne zasoby, to, co dzieje się w systemie oświaty i na rynku pracy.

Kolejne teksty, które zaproponujemy Państwu w ramach tego cyklu artykułów, dotyczyć będą różnorodnych tematów związanych z doradztwem edukacyjno-zawodowym. Wskażemy, jak krok po kroku realizować Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego. Podpowiemy, jak zaangażować grono pedagogiczne i rodziców, czyli jak ciekawie włączać treści doradcze w lekcje przedmiotowe i wychowawcze. Przedstawimy pomysły na ciekawe zajęcia z doradztwa zawodowego dla młodzieży oraz opowiemy, czym jest coaching w doradztwie edukacyjno-zawodowym i jak go wykorzystywać w pracy z młodymi ludźmi. Udostępnimy Państwu wiele inspiracji, coachingowych narzędzi i przykładowych scenariuszy zajęć, które będziecie mogli wykorzystać na swoich zajęciach. Wierzymy, że kolejne artykuły będą pomocne w pracy z młodzieżą i staną się inspiracją w budowaniu własnego warsztatu pracy.

   

Anna Konkel-Zając

Certyfikowany doradca edukacyjno-zawodowy, coach kariery, trenerka biznesu i nauczycielka. Pracuje z młodzieżą i dorosłymi w formie indywidualnej i grupowej. Członek Stowarzyszenia Doradców Szkolnych i Zawodowych. Koordynator doradztwa zawodowego w warszawskim gimnazjum. Współprowadzi warsztaty dla młodzieży z nowoczesnego doradztwa edukacyjno-zawodowego z elementami coachingu i z zarządzania sobą w czasie. Jako ekspert współpracuje z pismem młodzieżowym COGITO, portalem poświęconym nowoczesnej edukacji Edunews.pl oraz z Wydawnictwami Szkolnymi i Pedagogicznymi (WSiP).